#یادداشت
چشم‌انداز نوین مدیریت فضای سبز تهران
"از تحلیل سیمای سرزمین تا طراحی شبکه اکولوژیکی پیوسته و عادلانه"
📝 دکتر سیده آل‌محمد؛ عضو هیات علمی دانشکده حکمرانی دانشگاه تهران

رشد شتابان کلانشهر تهران در دهه‌های اخیر، فشارهای فزاینده‌ای بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های اکولوژیکی وارد نموده است. گسستگی و پراکندگی فضاهای سبز و تخریب زیستگاه‌ها، سبب کاهش کارکردهای اکوسیستمی شده است. مدیریت فضای سبز تهران، ماهیتی میان‌بخشی دارد و مستلزم هماهنگی طیف گسترده‌ای از بازیگران سطح سیاستگذاری (شورای اسلامی شهر تهران، شهرداری تهران، سازمان حفاظت محیط زیست و جامعه دانشگاهی)، بازیگران سطح اجرایی (سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران، شهرداری‌های مناطق بیست‌و‌دو‌گانه و شرکت‌های خدمات فضای سبز) و ذینفعان مهم دیگر (شهروندان، سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های محلی) است. ضرورت دارد از برخوردهای مقطعی و پراکنده فاصله گرفت و با خط‌مشی‌های فضایی مشخص و هم‌افزایانه، بر اساس یک راهنمای مشترک با نگاه اکولوژیکی و بر اساس نیازهای اجتماعی‌، حرکت نمود. در طرحی پژوهشی توسط اینجانب، با عنوان "ارزیابی فضایی پیوستگی شبکه فضای سبز شهر تهران با استفاده از اصول بوم‌شناسی سیمای سرزمین"، با همکاری مشترک "مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران" و "دفتر جامعه و صنعت معاونت پژوهشی دانشگاه تهران"، تصویری نو از وضعیت موجود شبکه فضای سبز پایتخت و مسیر آینده آن ارائه شده است. این طرح، مسیر حفظ و تقویت پیوستگی فضای سبز را بر مبنای چارچوب نظری شبکه اکولوژیکی و اصول بوم‌شناسی سیمای سرزمین، روشن نموده تا مدیران شهری با شناخت فضایی و عدالت‌محوری اقدام نمایند. این دستاورد، الگویی قابل تعمیم به کلان‌شهرهایی ارائه داده است که با پیامدهای گسستگی شبکه فضای سبز، رو‌به‌رو هستند.
ابتدا با کسب تصویر ماهواره ‌Sentinel-2، محاسبه شاخص سبزینگی فضای سبز، محاسبه سرانه‌های فضاهای سبز، طبقه‌بندی شیءگرا، به‌گزین نمودن و محاسبه سنجه‌های ساختار سیمای سرزمین، تکنیک پنجره متحرک و با‌ به‌کارگیری نرم‌افزارهای ArcGIS و Fragstats، نمایه‌ای نوآورانه، تلفیقی و قابل اعتماد برای سنجش پیوستگی فضای سبز(Connectivity Index) ، ارائه شده است. سپس وضعیت موجود پیوستگی فضای سبز تهران در چهار مقیاس فضایی (کلانشهر، کمربندهای ارتفاعی، مناطق شهری و محلات شهری) برای سال 1403، اندازه‌‌گیری و تصویر گردیده است. سپس با در نظر گرفتن توپوگرافی، هیدروگرافی و شبکه دسترسی به فضاهای سبز، یک شبکه اکولوژیکی پیوسته و عادلانه طراحی شده است. پیوستگی شبکه اکولوژیکی در کمربندهای ارتفاعی و در مناطق بیست‌و‌دو‌گانه، چهره‌‌هایی بسیار ناهمگون دارد. هر کمربند ارتفاعی، نیازمند رویکرد مدیریتی و الزامات راهبردی ویژه است که در دو محور خلاصه می‌شود:
1- حفاظت سرزمین در بالابند، اهمیت بیشتری دارد. از این رهگذر، رود- دره‌ها (River Valleys)، به‌عنوان ستون فقرات جریان طبیعی- تاریخی خدمات اکوسیستمی و هسته‌های اکولوژیکی (Ecological Cores)، به‌عنوان مراکز ثقل پایداری اکولوژیکی، شناسایی شده است که بیشتر در بالابند و سپس پایین‌بند توزیع شده است. در پایین‌بند، بازآفرینی پیوندها مهم است.
2- میان‌بند، شکننده‌ترین بخش شهر را تشکیل می‌دهد. لازم است قدمگاه‌هایی انتقالی (Stepping Stones) و دالان‌های سبز(Green Corridors) ، در تطابقی متناسب با نیازمندی‌ها و شبکه دسترسی، پیاده شود تا منطقه میان‌بند بتواند نقش میانجیگرانه خود را برای برقرار نمودن پیوستگی بالابند و پایین‌بند، ایفا نماید. در حاشیه 100 متری از هر دو سوی این دالان‌ها، لازم است بر تقویت پیوستگی فضاهای سبز تمرکز شود.
این تحلیل آسیب‌شناسانه ساختار سیمای سرزمین، فرصت طرح‌ریزی شبکه‌ای واقع‌گرایانه را ایجاد نمود که در صورت اجرا، بر اساس اصل اصیل "تاثیر ساختار بر کارکرد"، ترسیب کربن، کاهش ریزگردها، تعدیل اقلیم، کاهش اثر جزایر حرارتی، تغذیه آب زیرزمینی، کنترل سیلاب شهری، حفظ خاک و بقای تنوع زیستی را تسهیل خواهد نمود. همچنین دسترسی عادلانه‌تر شهروندان به فضاهای سبز پیوسته‌تر را بهینه می‌سازد که خدمات اکوسیستمی بیشتر و با کیفیت‌تری را ارائه خواهد داد.